Γράφει ο Ντίνος Παπαντωνίου
Θα γράψω με απλά λόγια, για τρία σπουδαία προϊόντα: τη μαύρη κορινθιακή σταφίδα, το λεμόνι και το φιστίκι Αιγίνης. Τα δύο από αυτά το φιστίκι και το λεμόνι θα τα συνδέσω παραγωγικά και οικονομικά με τη γειτονική Ιταλία, μέσα από εμπειρίες, για να δούμε τι κάνουν αυτοί και τι δεν κάνουμε εμείς.
Η ΚΟΡΙΝΘΙΑΚΗ ΣΤΑΦΙΔΑ “Ο ΜΑΥΡΟΣ ΧΡΥΣΟΣ”
Αυτή η ιστορία πάει πίσω δύο δεκαετίες. Προσωπικά καταναλώνω σταφίδα όλο τον χρόνο. Κάθε πρωί, εδώ και 20 χρόνια, για πολλούς μήνες, μια μικρή κάψουλα περίπου 20 γραμμαρίων. Γενικά, τη χρησιμοποιούμε σχεδόν σε όλα τα φαγητά μέσα στη χρονιά.
Στην προηγούμενη εργασία μου, σε τράπεζα, είχα για πολλά χρόνια την ευκαιρία να μιλάω με πολλούς παραγωγούς στην Κορινθία, την Αργολίδα και την Αιγιαλεία. Με τη γενέθλια γη μου, τη Νεμέα, είχα πολλές εμπειρίες με την κορινθιακή σταφίδα.
Όταν πήγαινα εκεί, επισκεπτόμουν έναν φούρνο. Υπήρχαν, αν θυμάμαι καλά, 5-6 φούρνοι το 2005-2006. Ζητούσα ένα σταφιδόψωμο. Τι πιο απλό, σε μια κατεξοχήν παραγωγική ζώνη κορινθιακής σταφίδας; Δεν έβρισκα σε κανέναν φούρνο. Στην ερώτηση “γιατί;”, η απάντηση ήταν πάντα η ίδια: “Δεν το ζητάει ο κόσμος”.
Σκέφτηκα τότε ότι ίσως την καταναλώνουν στο σπίτι ή φτιάχνουν,κέικ, γλυκά με σταφίδα. Στην τράπεζα συναντούσα πολλούς παραγωγούς και η κουβέντα, πέρα από τα τραπεζικά, πήγαινε συχνά στη σταφίδα. Είναι ένα προϊόν που στηρίζει οικονομικά οικογένειες, ως κύριο ή συμπληρωματικό εισόδημα δίπλα στα αμπέλια.
Να μην ξεχάσω: πάνω στο γραφείο μου είχα πάντα 2-3 μικρές κάψουλες με κορινθιακή σταφίδα. Πολλοί μου μιλούσαν για την τιμή, τη διάθεση, τα “τερτίπια” των εμπόρων. Μια παραγωγή που συρρικνώνεται με ευθύνη και των αγροτών και των συνεταιριστών.Αλλά την κύρια ευθύνη τη φέρει διαχρονικά το ψευδοκράτος οι κυβερνήσεις, όλες οι κακόφωνες “χορωδίες”, όπως τις λέω.
Όταν τους ρωτούσα αν καταναλώνουν σταφίδα στο σπίτι, η απάντηση ήταν σχεδόν πάντα αρνητική. Κι όμως, γνωρίζαν τις ευεργετικές και διατροφικές της ιδιότητες,έχουν γραφτεί πολλά, από επιστήμονες και το Χαροκόπειο πανεπιστήμιο.
Πολλοί, βλέποντας τις κάψουλες με τη σταφίδα, με ρωτούσαν επίμονα. Κάποιοι, λόγω οικειότητας, έλεγαν: «Σταφίδα θα φάμε; Κατοχή έχουμε;». Η κατοχή βέβαια ήρθε μετά από μια εξαετία.
Να μην τα πολυλογώ: μετά από μια συνάντηση με φίλους στον σύλλογο γονέων του γυμνασίου, καταφέραμε να συνεργαστούμε με έναν φούρνο και τα παιδιά στο κυλικείο να έχουν, εκτός από κρουασάν, και ωραία σταφιδόψωμα.
Σήμερα κάποια πράγματα έχουν αλλάξει. Μερικοί φούρνοι έχουν σταφιδόψωμο και, δειλά-δειλά, η σταφίδα ξαναμπαίνει στη διατροφική μας αλυσίδα.
Θυμάμαι και κάτι ακόμα: όταν ο γιος μου πήγαινε δημοτικό, του έδινα το πρωί λίγη σταφίδα. Στο διάλειμμα, όταν την έτρωγε, πολλά παιδιά δεν ήξεραν τι είναι. Κάποια, 6-7 χρονών, του έλεγαν: «Μυρμήγκια τρως;».
ΔΙΟΣΚΟΥΡΙΔΗΣ-ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ-ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ
Η σταφίδα είναι φορέας συμβολικής οικονομίας, πολιτισμικής συνέχειας, παραγωγικής μνήμης και κληρονομημένης γνώσης από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.Έχουν γραψει ο Διοσκουρίδης, ο Ιπποκράτης ο Αριστοτέλης.
Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ
Ο Αθήναιος, στους «Δειπνοσοφιστές», μας λέει ότι η σταφίδα ήταν μέρος ενός ολόκληρου συστήματος διατροφής και κοινωνικής ζωής. Στους αιώνες που ακολούθησαν, διαμόρφωσε οικονομίες, κοινωνίες και τοπικές ταυτότητες.
Όταν η Ελλάδα απέκτησε την ανεξαρτησία της, η σταφίδα ήταν το βασικό εξαγωγικό προϊόν, φτάνοντας να αντιπροσωπεύει το 50%-75% της αξίας των εξαγωγών προς την Ευρώπη. Κι όμως, στη συνέχεια αντιμετωπίστηκε σαν κατάλοιπο ενός παρελθόντος.
Ενώ στην Ευρώπη αντίστοιχοι κλάδοι εκσυγχρονίστηκαν, στην Ελλάδα συρρικνώθηκαν ή εγκαταλείφθηκαν.
Ο ΠΡΑΣΙΝΟΣ ΧΡΥΣΟΣ – ΦΙΣΤΙΚΙ ΑΙΓΙΝΗΣ
Πριν πάλι από περίπου δύο δεκαετίες, σε συνεργασία με παραγωγούς από τα Μέγαρα και τη Φθιώτιδα, στέλναμε φιστίκια Αιγίνης στην Ιταλία, στο Bronte, ένα χωριό στη Σικελία κοντά στην Αίτνα, περίπου 25.000 κατοίκων ένα πραγματικό “φιστικοχώρι”. Οι φιστικιές μόνο στην Σικελία υπάρχουν.
Με εντυπωσίασε ότι οι Ιταλοί αγόραζαν τεράστιες ποσότητες. Βρέθηκα στην Αίγινα και ήρθα σε επαφή με τον σύλλογο παραγωγών. Όταν τους ρώτησα «εμείς γιατί; εσείς γιατί δεν το κάνετε;», δεν δημιουργείτε προϊόντα με βάση το φιστικι.
Η απάντηση ήταν ξεκάθαρη: «Οι Ιταλοί είναι πολύ μπροστά και το κράτος τους βοηθάει».
Είχαν πάει στο Bronte και είχαν δει από κοντά τι γίνεται εκεί.
Το 2011 πήγα κι εγώ στο Bronte με έναν ξάδελφό μου. Περισσότερο για να τους γνωρίσω. Εκεί το φιστίκι έχει την τιμητική του: πολλές μονάδες επεξεργασίας, που δημιουργούν νέα προϊόντα με μεγάλη υπεραξία.
ZONA ARTIGIANALE
Υπάρχει και η “zona artigianale”, όπου είναι συγκεντρωμένες όλες οι μεταποιητικές μονάδες, μια οργανωμένη βιοτεχνική ζώνη που δημιουργήθηκε στα τέλη της δεκαετίας του ’90 και αρχές του 2000. Μαζί με αυτές, αναπτύχθηκαν και μονάδες κατασκευής αγροτικών μηχανημάτων: σπαστήρες, αποφλοιωτικές μηχανές κ.ά.
Από εκείνη την επίσκεψη γεννήθηκε μια δυνατή φιλία με έναν παραγωγό και μεταποιητή φιστικιού, ο οποίος μέχρι σήμερα αγοράζει μεγάλες ποσότητες και από την Ελλάδα.
Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι, με τη δική του συνδρομή, δημιουργήθηκε έναν χρόνο μετά μια πρότυπη μονάδα επεξεργασίας εδώ. Και κάθε φορά που έρχεται και δοκιμάζει τα προϊόντα, λέει στον ξάδελφο μου: «Μας ξεπεράσατε σε γεύσεις και κωδικούς».
ΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΦΙΣΤΙΚΙ
BRONTE
Περίπου 30.000 στρέμματα καλλιέργειας, παραγωγή γύρω στους 3.000 τόνους με υψηλή απόδοση λόγω της ιδιαίτερης καλλιέργειας
ΕΛΛΑΔΑ
Περίπου 29.000 στρέμματα σχεδόν τα ίδια παραγωγή γύρω στους 2.700 τόνους Δηλαδή, μιλάμε για παρόμοια μεγέθη.
ΕΔΩ ΤΕΛΕΙΩΝΕΙ Η ΟΜΟΙΟΤΗΤΑ.
Στο Bronte, το φιστίκι δεν είναι απλά προϊόν. Είναι ταυτότητα.
Δεν πωλείται ως πρώτη ύλη.Το Μετατρέπουν σε δεκάδες προϊόντα:
πάστα φιστικιού, κρέμες και πραλίνες, gelato υψηλής ποιότητας, γλυκά και σοκολάτες, πέστο, σάλτσες, αλλαντικά όπως mortadella με φιστίκι, ακόμα και ροφήματα και λικέρ.
Το ίδιο προϊόν υπήρχε παντού: στη ζαχαροπλαστική, στην αλμυρή κουζίνα στο street food στην καθημερινότητα. Από snack είχε γίνει gourmet υλικό. Από commodity είχε γίνει luxury εμπειρία.
Η ΤΙΜΗ
8–10€/κιλό με κέλυφος, 30–35€/κιλό καθαρισμένο.
Αλλά η πραγματική αξία δεν ήταν εκεί.
Ήταν στη μεταποίηση.
1 κιλό φιστικιού μπορούσε να γίνει 2–3 κιλά τελικού προϊόντος
ή να ενσωματωθεί σε προϊόντα με πολλαπλάσια τιμή
Η υπεραξία έφτανε 5 έως 10 φορές πάνω από την πρώτη ύλη.
Και όλα αυτά κάτω από ένα όνομα: “Green Gold” ,”Verde Oro”, ένα premium brand με διεθνή αναγνώριση
ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
Έχουμε περίπου τα ίδια στρέμματα. Έχουμε εξαιρετική πρώτη ύλη. Έχουμε ΠΟΠ φιστίκι Αιγίνης.
Και τι κάνουμε; Το πουλάμε κυρίως ως ξηρό καρπό. Η μεταποίηση είναι περιορισμένη και μικρής κλίμακας
Στην πράξη: 1 κιλό φιστικιού = 1 τελικό προϊόν. Η υπεραξία; x1 έως x1,5
Δηλαδή, χάνουμε μέχρι και το 80% της πραγματικής αξίας.
Κι εδώ είναι η μεγάλη διαφορά: Η Ιταλία δημιούργησε ένα πολυπροϊοντικό σύστημα γύρω από το φιστίκι. Η Ελλάδα έμεινε στο χωράφι.
ΜΕ ΑΠΛΑ ΛΟΓΙΑ
Το Bronte έχει κάνει το φιστίκι πολιτιστικό προϊόν
Η Ελλάδα το κρατάει κυρίως αγροτικό προϊόν
Ο ΚΙΤΡΙΝΟΣ ΧΡΥΣΟΣ-ΤΟ ΛΕΜΟΝΙ
Ένα εξίσου εμβληματικό προϊόν για την Κορινθία και γενικότερα για τον Μοριά. Το ερώτημα είναι απλό: πώς αξιοποιούν οι γείτονες τον “κίτρινο χρυσό” και πώς εμείς; Τι υπεραξία δίνουν εκείνοι και τι κάνουμε εμείς;
Αλλά πάλι το ίδιο ερώτημα: Τι κάνουν οι άλλοι και τι κάνουμε εμείς;
ΣΤΗΝ ΙΤΑΛΙΑ
Το λεμόνι δεν είναι απλά ένα φρούτο. Είναι ολόκληρη οικονομία.
Μετατρέπεται σε: limoncello (15–30€/λίτρο)• μαρμελάδες και κρέμες,
προϊόντα ζαχαροπλαστικής και gelato ,αιθέρια έλαια υψηλής αξίας, καλλυντικά και αρώματα.
Και το πιο σημαντικό: Δεν πετιέται τίποτα η φλούδα γίνεται έλαια και ποτά, ο χυμός τρόφιμα, τα υπολείμματα δευτερογενείς χρήσεις.
Ένα κιλό λεμόνια μπορεί να δημιουργήσει 10 έως 20 φορές μεγαλύτερη αξία. Και δεν είναι μόνο αυτό. Το λεμόνι έχει συνδεθεί με: ισχυρά brands (Amalfi, Siracusa) τουριστικές εμπειρίες τρόπο ζωής , το “dolce vita”.
Έχουν μετατρέψει ένα απλό αγροτικό προϊόν σε οικοσύστημα.
ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΙΔΑ ΜΑΣ
Έχουμε εξαιρετικά λεμόνια. Έχουμε ιστορία Έχουμε τόπο. Αλλά κυρίως πουλάμε… λεμόνια. Χωρίς σύστημα Χωρίς μεταποίηση σε βάθος. Χωρίς ισχυρά brands διεθνούς εμβέλειας.
Αν τα δεις όλα μαζί σταφίδα, φιστίκι, λεμόνι το συμπέρασμα είναι το ίδιο: Δεν μας λείπει ούτε η ποιότητα, ούτε η ιστορία, ούτε η γνώση. Μας λείπει η μετατροπή της πρώτης ύλης σε υπεραξία.
Οι Ιταλοί παίρνουν ένα προϊόν και χτίζουν γύρω του έναν κόσμο.
Εμείς παίρνουμε έναν κόσμο… και τον πουλάμε χύμα.
Η ΑΛΗΘΕΙΑ
Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά. Και καταλήγω ξανά σε αυτό που λέω εδώ και χρόνια για τη «χορωδία της οδού Αχαρνών», το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης, τις περιφέρειες και τους δήμους.
Για όλη τη θεσμική πολιτική και αυτοδιοικητική πυραμίδα που αγνοεί ότι στο σύνολο του ότι ο πρωτογενής τομέας δεν είναι απλώς ένας οικονομικός κλάδος.
Είναι ο σπουδαιότερος κρίκος της αλυσίδας αξίας: του τόπου, του χρόνου, του προϊόντος και του παραγωγού. Είναι θεμέλιο για την ασφάλεια και την επάρκεια της αγροδιατροφής, αλλά και ζωντανή πολιτιστική κληρονομιά, ιστορία και ταυτότητα.
Όταν λείπει το βίωμα και η σχέση με το ελληνικό έδαφος, το αγροτικό τοπίο και τις τοπικές παραγωγικές διαδικασίες, αποδυναμώνεται ολόκληρος ο ιστός που συνδέει την παραγωγή με την κοινωνία και τον πολιτισμό.
Αν δεν αποκατασταθεί αυτή η σχέση, αν δεν ξαναμπεί στο επίκεντρο ο άνθρωπος της γης και το τοπικό προϊόν ως φορέας πολιτισμού, τότε η φθορά δεν θα είναι μόνο παραγωγική ή οικονομική. Θα είναι και πολιτιστική.