Γράφει ο Γιώργος Κωστούρος
Ο αμπελώνας και το κρασί της Νεμέας φαίνεται ότι διαθέτουν διαχρονικά μια ακόμα σπουδαία αρετή: ανέκαθεν προσέλκυαν το παραγωγικό και εμπορικό ενδιαφέρον, τόσο ατομικών, όσο και εταιρικών επιχειρήσεων από άλλες περιοχές, που αποφάσισαν κατά καιρούς είτε να εγκατασταθούν αποκλειστικά στην Νεμέα, είτε να επεκτείνουν στην αμπελουργική της ζώνη τις ήδη υπάρχουσες δραστηριότητές τους αλλού.
Έτσι, σήμερα παρατηρείται το φαινόμενο να υπάρχουν στην αμπελουργική ζώνη του αγιωργήτικου ακμαίες και δυναμικές «επήλυδες» (“φερμένες από άλλους τόπους”) οινικές επιχειρήσεις, σε αναλογία περίπου μία προς δύο εγχώριες επιχειρήσεις ντόπιων οινοπαραγωγών. Η αρχή, στα νεότερα χρόνια, έγινε την δεκαετία του 1970, από την ΤΡΑΝΣΤΕΚΟΝ και την εταιρεία επεξεργασίας σταφυλών Αναστάσιος Τριανταφύλλου- Βασίλειος Γιαννούλης ΕΠΕ, των οποίων οι εγκαταστάσεις σήμερα βρίσκονται στην ιδιοκτησία οινοποιείων Νεμεατών.
Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, κατασκευάστηκαν και άρχισαν να λειτουργούν πολλά ακόμα οινοποιεία μη Νεμεατών οινοπαραγωγών, όπως Μπουτάρης, Ρεπάνης, Λαντίδης, Χαρλαύτης, Μωραΐτης, Στροφιλιά, Νέμειον (Βασιλείου), Οικογένεια Ιερόπουλου, Γαία Οινοποιητική, Σεμέλη, Κτήμα Δρυόπη (Τσέλεπος), Καλτσής, Σπ. Λαφαζάνης και Κτήμα Σπυρόπουλου, που όλα τους αποτελούν σημαντικές συνιστώσες του συνολικού οινικού αποτυπώματος της Νεμέας.
Ποιες όμως είναι ιστορικά οι πρώτες τρεις οινικές επιχειρήσεις άλλων περιοχών, που επέκτειναν τις δραστηριότητές τους στην Νεμέα και πότε συνέβη αυτό; Για την πρώτη (οινοποιία Τρίπου με έδρα τα Εξαμίλια, που δημιούργησε αποθήκες με βαρέλια στην Νεμέα στις αρχές της δεκαετίας του 1870) και για την Εταιρεία Οίνων και Οινοπνευμάτων (που κατασκεύασε μεταγενέστερα δικό της οινοποιείο στην Νεμέα στα μέσα της δεκαετίας του 1920), έχουμε ήδη αναφερθεί σε προηγούμενα άρθρα μας (14-3-2026 και 21-3-2026, αντίστοιχα).
Στο σημερινό μας σημείωμα θα αναφερθούμε στην οινοποιία των Αφών Σ. Παπανικολάου, που ιδρύθηκε το 1885 στις Ρίζες Τεγέας και μαζί με την οινοποιία Ανδρέα Γεωργιάδη, που είχε προηγηθεί χρονικά και την οινοποιία Αδελφών Παπαγεωργιάδη, που ακολούθησε λίγο αργότερα, αποτέλεσαν την πρώτη «μαγιά» μετεπαναστατικών οινικών επιχειρήσεων της περιοχής Τρίπολης.
Στον κατάλογο των εκθετών και εκθεμάτων των Δ’ Ολυμπίων του 1888, δηλαδή της έκθεσης προϊόντων που πραγματοποιήθηκε στο Ζάππειο Μέγαρο της Αθήνας, τρία μόλις χρόνια μετά την ίδρυση στις Ρίζες της τεγεάτικης οινοποιίας Παπανικολάου, την βρίσκουμε να συμμετέχει στην εν λόγω έκθεση με τον αύξοντα αριθμό 407, με την επωνυμία «Σάλες και Παπανικολάου», τον τοπικό προσδιορισμό «εξ Αγίου Γεωργίου Αργολίδος και Κορινθίας», και με προϊόντα «οίνους αφρόεντας, ερυθρούς. ανθοσμίας, ερυθρούς», που παραπέμπουν στους μέλανες οίνους από αγιωργήτικο σταφύλι Νεμέας.
Φαίνεται λοιπόν ότι η οινοποιητική αυτή επιχείρηση των Αφών Σ(πυρίδωνα) Παπανικολάου (πρόκειται για τους Νικόλαο, Βασίλειο, που μάλιστα είχε σπουδάσει οινολογία στον Μοντπελιέ της Γαλλίας, Γεώργιο και Κων/νο) είχε εγκατασταθεί και στον Άγιο Γεώργιο Νεμέας, σχεδόν ταυτόχρονα ή με χρονική υστέρηση το πολύ 1-2 ετών μετά τις Ρίζες.
Το «Σάλες» όμως στην επωνυμία, με την οποία συμμετείχε στα Δ΄ Ολύμπια, τί σήμαινε άραγε;
Την απορία αυτή μας λύνει ο Πατρινός Χρήστος Κορύλλος, ο οποίος στις πεζοπορικές ταξιδιωτικές του εντυπώσεις του1890, αναφέρει ότι στις Ρίζες της Τεγέας υπήρχε το οινοποιητικό κατάστημα «των αδελφών Παππανικολάου και Σάλα ιατρού», στο οποίο «κατασκευάζονταν» όχι μόνο εκλεκτοί οίνοι από εγχώρια σταφύλια, αλλά και καμπανίτες οίνοι, διευκρινίζοντας μάλιστα ότι « η ψυχή της όλης επιχείρησης ήταν ο ευφυέστατος ιατρός κ. Νικόλαος Σάλας, που κατέβαλε πολλούς κόπους για την βελτίωση και τελειοποίηση των προϊόντων του εργοστασίου».
Βέβαια στον κατάλογο εκθετών των Δ’ Ολυμπίων του 1888, το επώνυμο «Σάλας» στην επωνυμία της «εξ Αγίου Γεωργίου Αργολίδος και Κορινθίας» οινοποιητικής επιχείρησης έχει παραποιηθεί σε «Σάλες» αλλά αυτό συνιστά ασήμαντο τυπογραφικό λάθος της εποχής, που δεν στερεί τίποτα από την σημαντικότητα της εν λόγω ιστορικής πληροφορίας. Την οποία, άλλωστε, επιβεβαιώνει ο ταξιδιωτικός οδηγός των Ευαγγελίδη-Μαυρογιάννη, που συντάχθηκε το 1901 στα πρότυπα των γερμανόφωνων οδηγών του Baedeker (GRIECHENLAND 1888 και 1893), στον οποίον αναφέρεται : «Φθάνομεν εις Άγιον Γεώργιον (Νεμέας), φημιζόμενον δια τους λαμπρούς οίνους….. Ενταύθα ο οίκος των αδελφών Παπανικολάου έχει εργοστάσιον οινοποιίας εξ ού εισάγονται εις Αθήνας εκλεκτοί οίνοι καθώς και καμπανίτης».
Πράγματι, όπως φαίνεται σε διαφημίσεις της εποχής, το πρώτο αθηναϊκό κατάστημα των οι Αδελφών Παπανικολάου ήταν στη οδό Σταδίου 33, από όπου πωλούσαν «παλαιούς οίνους» (εδώ μάλλον πρέπει να κατατάξουμε το κρασί Νεμέας), τον «εξαίρετον ΚΑΜΠΑΝΙΤΗ (Champagne) και το «περιλάλητον ΦΥΛΕΡΙΟΝ» (η επίδοση της επιχείρησης στην παραγωγή καμπανίτη και στην πρωτοποριακή μεταποίηση του τοπικού φιλερίου, της έφερε εξαγωγές και διακρίσεις, βραβεία διεθνών διαγωνισμών και ασφαλώς μεγάλη και καλή φήμη).
Το 1887 το κατάστημα μεταφέρθηκε στον αριθμό 49 της οδού Σταδίου, από όπου οι δραστήριοι Αφοί Παπανικολάου πωλούσαν και αγροτικό εξοπλισμό για την καταπολέμηση του περονόσπορου. Τέσσερα χρόνια αργότερα, το κατάστημα μετακόμισε στην Ομόνοια, δίπλα στο θέατρο «Νέα Σκηνή», όπου παρέμεινε μέχρι το 1906, συνδυάζοντας την λειτουργία του με προσφορά έντεχνων ψυχαγωγικών εκδηλώσεων, που το κατέστησαν, με όρους εκείνης της εποχής, το πρώτο ‘’wine bar” της Αθήνας! Στην συνέχεια το κατάστημα μεταφέρθηκε στην Στοά Αρσάκη (έναντι της Λαϊκής Τράπεζας και πλησίον του κινηματογράφου Παλλάς) και τελικά, το 1914, μετακόμισε στη κοντινή διεύθυνση Πανεπιστημίου 30 και Ιπποκράτους, με γραφεία στον όροφο και στο ισόγειο bar με «εκλεκτούς οίνους Τεγέας».
Ο δημιουργικός οινικός κύκλος των Αφών Παπανικολάου έκλεισε περί το 1935.
Δεν γνωρίζουμε μέχρι πότε κράτησε η οινοποιητική παρουσία της δυναμικής αυτής αρκαδικής επιχείρησης στην Νεμέα, και ίσως δεν έχει ιδιαίτερη ιστορική σημασία η διάρκειά της, διότι, ούτως ή άλλως, η προ πολλών χρόνων επιλογή των Αφών Παπανικολάου να παράγουν ταυτόχρονα κρασιά από τις εμβληματικές ποικιλίες (μοσχο)φίλερο Μαντινείας και αγιωργήτικο Νεμέας, συνιστά επιτυχές παράδειγμα ευφυούς επιχειρηματικότητας και περιποιεί τιμή στους λάτρεις, στους παραγωγούς και στους μεταποιητές των ευγενών αυτών ποικιλιών, που άλλωστε αποτελούν τους δύο από τους τέσσερους, όλους κι όλους, επίσημα αναγνωρισμένους οινικούς πρεσβευτές της Ελλάδας, σε όλο τον κόσμο!
